Экономикасы қарқынды дамыған мемлекеттердің тәжірибесіне қарасақ, олардың табысының басты факторларының бірі – инвестиция тарту. Алайда инвестицияны тек қаржы ретінде қабылдау жеткіліксіз. Кез келген шетелдік инвестор жаңа өңірге қаржы құяр алдында оның саяси тұрақтылығына, инфрақұрылымына, заңнамалық кепілдіктеріне, еңбек ресурсына және мемлекеттік қолдау тетіктеріне жан-жақты баға береді. Сондықтан инвестордың белгілі бір өңірді таңдауы – сол аймаққа деген сенімнің көрсеткіші.
Осы тұрғыдан алғанда, Қызылорда облысында Қазақстан мен Түркия арасындағы инвестициялық әріптестіктің жаңа кезеңге қадам басуы – өңір экономикасы үшін маңызды оқиға. Облыс әкімі Мұрат Ергешбаевтың «Fabe Agro» компаниясының басшысы Ахмет Буданмен кездесуі екіжақты ынтымақтастықтың нақты жобалар арқылы жүзеге асып жатқанын аңғартады.
Бұл кездесудің ерекшелігі – сөздің емес, істің талқылануы. Бұған дейін Қазақстан–Түркия форумы аясында қол қойылған меморандум енді нақты өндірістік жобаға ұласу кезеңіне өтті. Демек, келісімдер қағаз жүзінде қалып қоймай, практикалық іске асырыла бастады.
Жоспарланған заманауи жылыжай кешені – ауыл шаруашылығындағы кезекті нысан емес. Бұл – өңірдің агроөнеркәсіптік кешенін жаңа технологиялар негізінде дамытуға бағытталған жоба. Соңғы жылдары климаттың өзгеруі, су тапшылығы және табиғи факторлардың құбылмалылығы дәстүрлі егіншілікке жаңа талаптар қойып отыр. Осындай жағдайда жабық топырақтағы өндірістің маңызы артып келеді.
Жылыжай технологиясының басты артықшылығы – маусымға тәуелділікті азайту. Ашық алқаптағы өнім табиғат жағдайына тәуелді болса, заманауи жылыжайларда температура, ылғалдылық, суару және қоректендіру процестері автоматтандырылып, тұрақты өнім алуға мүмкіндік жасалады. Бұл ішкі нарықты жыл бойы сапалы көкөніспен қамтамасыз етіп қана қоймай, экспорт көлемін ұлғайтуға да жол ашады.
Бүгінде Қазақстан көкөніс өнімдерінің бір бөлігін сырттан импорттайтыны белгілі. Сондықтан осындай өндірістердің іске қосылуы импортты алмастыруға, азық-түлік қауіпсіздігін нығайтуға және бағаның маусымдық құбылуын төмендетуге ықпал етеді.
Кездесуде көтерілген тағы бір маңызды бастама – жылыжайда өндірілетін қызанаққа арналған қорап-жәшік шығаратын кәсіпорын ашу мәселесі. Бір қарағанда бұл қосымша өндіріс сияқты көрінгенімен, экономикалық тұрғыдан оның маңызы өте жоғары.
Өйткені қазіргі заманғы өндіріс тек өнім шығарумен шектелмейді. Өнімді сақтау, сұрыптау, қаптау, тасымалдау және өткізу – біртұтас өндірістік тізбектің құрамдас бөліктері. Егер қаптама басқа өңірден немесе шетелден жеткізілсе, өнімнің өзіндік құны артады. Ал қажетті қорап-жәшіктерді өз өңірінде шығару логистикалық шығындарды азайтып, жеткізу уақытын қысқартады және дайын өнімнің бәсекеге қабілеттілігін күшейтеді.
Экономистер мұны өндірістің мультипликативтік әсері деп атайды. Яғни бір кәсіпорынның ашылуы оның айналасында тағы бірнеше өндірістің қалыптасуына жол ашады. Жылыжай кешені іске қосылса, қаптама өндірісі, көлік қызметі, қойма логистикасы, сервистік қызметтер мен сауда желілері қатар дамиды. Соның нәтижесінде жаңа жұмыс орындары ашылып, шағын және орта бизнеске тың мүмкіндік туады.
Қызылорда облысының соңғы жылдары индустриялық даму бағытын ұстануы дәл осындай өндірістік тізбектерді қалыптастыруға негіз болып отыр. Бұған дейін шыны өндірісі жолға қойылып, оның негізінде айна шығару, алдағы уақытта автомобиль шынысын өндіру жобалары қолға алынды. Енді агроөнеркәсіп саласында да осындай толық өндірістік цикл қалыптастыруға талпыныс байқалады.
Инвестициялық жобалардың табысты жүзеге асуы үшін мемлекеттік қолдаудың да рөлі ерекше. Осы орайда «Қорқыт Ата» арнайы экономикалық аймағының мүмкіндіктері инвесторлар үшін тартымды алаңға айналып келеді. Жер телімдерін ұсыну, инженерлік инфрақұрылыммен қамтамасыз ету, шығындардың бір бөлігін өтеу және «бір терезе» қағидаты бойынша қызмет көрсету – халықаралық тәжірибеде кең қолданылатын қолдау тетіктері. Мұндай жағдайлар инвестордың уақытын үнемдеп қана қоймай, жобаның іске асу мерзімін де қысқартады.
Дегенмен кез келген инвестициялық жобаның табысы тек құрылыс жұмыстарымен өлшенбейді. Оның ұзақ мерзімді тиімділігі өндірістің тұрақты жұмыс істеуіне, өнімнің нарықта сұранысқа ие болуына және жергілікті тұрғындардың әл-ауқатына нақты әсер етуіне байланысты. Сондықтан инвестициялық келісімшартқа қол қою – жолдың басы ғана. Ең маңызды кезең – жобаны уақытылы іске қосып, оның экономикалық қайтарымын қамтамасыз ету.
Қызылорда облысы үшін мұндай бастамалардың тағы бір стратегиялық маңызы бар. Бұрын өңір экономикасы негізінен мұнай, күріш және табиғи ресурстармен байланыстырылса, бүгінде өнеркәсіп, құрылыс материалдары өндірісі, шыны кластері және жоғары технологиялы ауыл шаруашылығы қатар дамып келеді. Бұл экономиканың әртараптануына, жаңа жұмыс орындарының ашылуына және бюджет кірісінің тұрақты өсуіне ықпал етеді.
Қорытындылай айтқанда, Түркиялық инвестормен жүзеге асырылатын жылыжай кешені – бір ғана ауыл шаруашылығы жобасы емес. Бұл – өңірде жаңа өндірістік экожүйе қалыптастыруға бағытталған стратегиялық бастама. Егер жоспарланған жұмыстар толық жүзеге асса, Қызылорда өңірі көкөніс өндірісінің жаңа орталығына айналып қана қоймай, агроөнеркәсіптік өнімді өңдеу, қаптау және экспорттау бағытында да өз мүмкіндігін кеңейтеді. Ал инвестицияға қолайлы орта қалыптастыру – өңірдің ұзақ мерзімді экономикалық дамуының ең сенімді кепілі болып қала береді.