Конституция – азаматтық қоғамның дамуына серпін берген құқықтық негіз
Қоғамның тұрақты дамуы заң үстемдігімен ғана емес, азаматтардың мемлекет ісіне белсенді араласуымен де өлшенеді. Мемлекет пен қоғам арасындағы өзара сенім, ашық диалог және ортақ жауапкершілік қалыптасқан жерде ғана қоғамдық институттар нығайып, демократиялық құндылықтар орнығады. Қазақстанда соңғы жылдары жүзеге асырылып жатқан саяси реформалардың басты мақсаты да – дәл осы қағидаттарды өмірге енгізу.
Қызылордадағы «Конституция – азаматтық қоғамды дамытудың құқықтық іргетасы» тақырыбындағы облыстық азаматтық форум осы өзгерістердің өңірлік деңгейдегі нақты көрінісіне айналды. Форумға облыс әкімі Мұрат Ергешбаев, зиялы қауым өкілдері, үкіметтік емес ұйымдардың жетекшілері, қоғамдық кеңес мүшелері, мемлекеттік органдардың басшылары, жастар ұйымдары мен азаматтық қоғам белсенділерінің қатысуы оның маңызын арттыра түсті. Бұл басқосу азаматтық қоғам институттарының бүгінгі рөлін бағамдап қана қоймай, олардың алдағы даму бағытын айқындауға мүмкіндік берді.
Конституциялық реформалардың жаңа кезеңі
2022 жылғы жалпыхалықтық референдумнан кейін еліміздің саяси жүйесінде түбегейлі өзгерістер басталды. Конституцияның үштен біріне жуық нормасы жаңартылып, мемлекеттік басқарудың жаңа моделі қалыптаса бастады. Бұл өзгерістер билік тармақтарының теңгерімін күшейтіп қана қойған жоқ, азаматтардың шешім қабылдау процестеріне қатысу мүмкіндігін де кеңейтті.
Президент Қасым-Жомарт Тоқаев ұсынған «Күшті Президент – ықпалды Парламент – есеп беретін Үкімет» қағидаты мемлекеттік басқарудың жаңа мәдениетін қалыптастыруға бағытталды. Ал бұл модельдің табысты жұмыс істеуі азаматтық қоғам институттарының белсенділігіне тікелей байланысты. Себебі қазіргі кезеңде мемлекет тек шешім қабылдаушы ғана емес, қоғаммен әріптестік орнатушы институтқа айналуда.
Конституция азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғаумен қатар, олардың қоғамдық өмірге қатысуына құқықтық кепілдік береді. Сондықтан азаматтық қоғамды дамыту – заңнамалық талап қана емес, елдің ұзақ мерзімді дамуының негізгі шарттарының бірі.
Мемлекет пен қоғам арасындағы жаңа әріптестік
Форумда сөз сөйлеген облыс әкімі Мұрат Ергешбаев азаматтық қоғам институттарының қоғам өміріндегі орнына ерекше тоқталды. Оның айтуынша, халықты ортақ мақсатқа жұмылдыру, үкіметтік емес ұйымдарды әлеуметтік маңызы бар жобаларға тарту мемлекеттік басқарудың тиімділігін арттырып, қоғам мен билік арасындағы өзара сенімді нығайтады.
Бұл – бүгінгі мемлекеттік саясаттың басты бағыты. Бұрын қоғамдық ұйымдардың қызметі көбіне әлеуметтік жобаларды іске асырумен шектелсе, бүгінде олар мемлекеттік бағдарламаларды әзірлеуге, қоғамдық бақылау жүргізуге, сараптамалық ұсыныстар енгізуге және әлеуметтік мәселелерді шешуге белсенді қатысып келеді.
Президенттің азаматтық қоғамға қатысты ұстанымы да осы бағытпен үндес. Мемлекет басшысы азаматтық сектордың әлеуетін күшейту арқылы жалпыұлттық міндеттерді шешуге қоғамның кең мүмкіндігін пайдалану қажеттігін бірнеше мәрте атап өтті. Бұл – мемлекеттік басқарудың жабық жүйеден ашық басқару моделіне көшуінің айқын көрінісі.
Қызылордадағы азаматтық қоғамның әлеуеті
Форум барысында жарияланған мәліметтер өңірдегі азаматтық сектордың айтарлықтай дамығанын көрсетті. Бүгінде облыста мыңға жуық қоғамдық ұйым тіркелген. Бұл – қоғамдық бастамалардың жылдан-жылға көбейіп келе жатқанын білдіреді.
2023–2026 жылдары мемлекеттік әлеуметтік тапсырыс аясында 555 әлеуметтік жобаның жүзеге асуы азаматтық сектордың нақты нәтижеге жұмыс істейтінін дәлелдейді. Бұл жобалар жастар саясаты, отбасы институтын нығайту, мүмкіндігі шектеулі азаматтарды қолдау, әйелдердің құқықтарын қорғау, экология, сыбайлас жемқорлықтың алдын алу, қоғамдық келісім мен этносаралық татулық сияқты көптеген бағыттарды қамтиды.
Әсіресе, облыстық және аудандық әкімдіктер жанындағы кеңестер мен комиссиялардың құрамында екі жүзден астам үкіметтік емес ұйым өкілдерінің жұмыс істеуі қоғамдық пікірдің мемлекеттік шешімдер қабылдау кезінде ескерілетінін көрсетеді. Бұл – мемлекеттік органдардың ашықтығы мен есептілігін арттырудағы маңызды қадам.
Азаматтық қоғам – әлеуметтік мәселелердің серіктесі
Қазіргі таңда әлемдік тәжірибеде әлеуметтік мәселелерді шешуде мемлекет жалғыз әрекет етпейді. Бұл іске қоғамдық ұйымдар, еріктілер қозғалыстары, сарапшылар қауымдастығы және бизнес өкілдері де тартылады.
Қызылордадағы форумда сөз алған қоғамдық ұйым басшылары дәл осы бағыттағы тәжірибелерімен бөлісті. «Самұрық» инновациялық идеяларды дамыту орталығының қоғамдық қоры, «Ақ босаға» әйелдер қоғамдық бірлестігі, «Ел-Арай» қоғамдық қоры және «Жас толқын» еріктілер жасағы өз салаларындағы өзекті мәселелерді көтеріп, оларды шешудің нақты тетіктерін ұсынды.
Бұл ұсыныстар мемлекеттік органдар мен азаматтық сектор арасындағы өзара ықпалдастықтың жаңа деңгейге көтеріліп келе жатқанын аңғартады. Бүгінде қоғамдық ұйымдар тек орындаушы емес, қоғамдағы өзгерістердің бастамашысына айналып келеді.
Азаматтық белсенділік – ел дамуының кепілі
Азаматтық қоғамның дамуы ең алдымен азаматтардың белсенділігіне байланысты. Өз құқығын білетін, қоғамдық бастамаларға қатысатын, еріктілік мәдениетін қолдайтын әрі қоғамдық бақылауға атсалысатын азаматтар көбейген сайын қоғам да сапалы өзгереді.
Соңғы жылдары жастардың волонтерлік қозғалысқа қатысуы, қоғамдық бақылау институттарының дамуы, әлеуметтік жобалардың көбеюі осы үрдістің қалыптасып келе жатқанын көрсетеді. Мемлекет тарапынан мұндай бастамаларға көрсетіліп жатқан қолдау азаматтық қоғамның әлеуетін одан әрі арттыруға мүмкіндік береді.
Форум барысында белсенді үкіметтік емес ұйымдардың жетекшілеріне облыс әкімінің Алғыс хаттарының, қаржылай сертификаттардың және Конституцияның жаңа редакциядағы арнайы басылымдарының табысталуы да осы еңбектің жоғары бағаланғанын білдіреді. Бұл – қоғамдық қызметтің маңызын арттырып қана қоймай, өзгелерді де қоғамдық бастамаларға тартудың тиімді тәсілі.
Ашық қоғамға бастайтын жол
Бүгінгі таңда Конституцияның құндылығы оның құқықтық нормаларында ғана емес, қоғамдағы демократиялық мәдениетті қалыптастырудағы рөлінде жатыр. Конституция азаматтардың мемлекет ісіне араласуына, пікір білдіруіне, қоғамдық ұйымдар құруына және өз бастамаларын жүзеге асыруына толық құқықтық негіз береді.
Қызылордадағы азаматтық форум осы ұстанымдардың нақты іске асып жатқанын көрсетті. Мемлекет пен қоғам арасындағы сындарлы әріптестік нығайып, қоғамдық ұйымдардың жауапкершілігі артып келеді. Ал мұндай серіктестік өңірдің ғана емес, тұтас елдің тұрақты дамуына қызмет етеді.
Алдағы кезеңде азаматтық қоғам институттарының әлеуетін арттыру, қоғамдық бақылау тетіктерін жетілдіру, жастардың белсенділігін күшейту және мемлекеттік шешімдерді қабылдау процесіне тұрғындардың қатысуын кеңейту негізгі басымдықтардың бірі болып қала береді. Өйткені әділетті мемлекет пен жауапты қоғам қалыптастырудың ең сенімді жолы – Конституцияға сүйенген ашық диалог пен өзара сенімге негізделген әріптестік.