Оғыз өркениетінің Сыр бойындағы ізі болған Жанкент қалашығы жиырма жылдан бері археологтардың назарында. Осы уақыт аралығында жүргізілген жүйелі зерттеулер көне қаланың тарихын жаңа деректермен толықтырып қана қоймай, Сырдарияның төменгі ағысындағы ортағасырлық өркениеттің ауқымын қайта пайымдауға мүмкіндік берді.
Қызылордада өткен «Оғыздардың материалдық және рухани мәдениеті» атты ғылыми-танымдық кітап-каталогының таныстырылымы мен «Жанкент археологиялық экспедициясына – 20 жыл» атты халықаралық ғылыми-тәжірибелік дөңгелек үстел осы ұзақ жылғы еңбектің ғылыми қорытындысын саралаған маңызды басқосуға айналды.
Бұл – кезекті ғылыми конференция ғана емес. Жиырма жыл бойы аптап ыстық пен дала жағдайында жүргізілген археологиялық ізденістердің нәтижесін жүйелеп, Жанкенттің тарихи орнын жаңа деңгейде бағалауға мүмкіндік берген ғылыми алаң.
Жиырма жыл – бір қаланың ғана емес, тұтас дәуірдің тарихын зерттеу
Археологиядағы жиырма жыл – аз уақыт емес. Бір ғана нысанды жүйелі түрде зерттеу барысында археологтар қаланың құрылымы, тұрғындарының тұрмыс-тіршілігі, шаруашылығы, қолөнері, сауда-саттығы мен мәдени байланыстары жөнінде көптеген дерек жинайды.
Жанкент экспедициясының жиырма жылдық жұмысының құндылығы да осында.
Бұған дейін оғыздар тарихы көбіне жазба деректер арқылы қарастырылып келсе, Жанкенттен табылған археологиялық материалдар сол кезеңнің күнделікті өмірін нақты заттай айғақтар арқылы тануға жол ашып отыр. Қыш бұйымдар, қолөнер заттары, тұрмыстық құралдар мен өзге де жәдігерлер сол дәуірдегі қоғамның әлеуметтік-экономикалық және мәдени деңгейінен хабар береді.
Яғни Жанкент – тарих оқулығындағы бір атау ғана емес, оғыз дәуірінің материалдық мәдениетін көзбен көруге мүмкіндік беретін бірегей археологиялық мұра.
Жанкенттің тарихы – Сырдың тарихы
Жанкенттің маңызын тек оғыздар тарихымен шектеуге болмайды. Оның орналасқан аймағы – ежелден өркениеттер тоғысқан Сырдарияның төменгі ағысы.
Бұл өңір арқылы Ұлы даладағы түрлі мәдениеттер мен экономикалық байланыстар өткен. Сондықтан Жанкентті зерттеу арқылы бір қаланың ғана емес, ортағасырлық Сыр бойындағы қалалар жүйесінің қалыптасуы мен даму ерекшеліктерін түсінуге мүмкіндік туады.
Халықаралық дөңгелек үстелде де осы мәселе кеңінен талқыланды. Мәскеу, Тюбинген, Ливерпуль, Самарқан, Астана, Алматы, Шымкент және Қызылордадан келген зерттеушілер Жанкент пен Сыр өңіріндегі ортағасырлық қалалардың тарихы мен археологиясына қатысты өз тұжырымдарын ортаға салды.
Бұл ретте Жанкент зерттеулерінің халықаралық сипат алуының өзі көне қаланың ғылыми маңызының артып келе жатқанын көрсетеді.
Ғалымдар арасындағы халықаралық байланыс – жаңа зерттеулерге жол
Ғылымда бір нысанды әртүрлі елдің мамандарының бірлесіп зерттеуі жаңа мүмкіндіктер ашады. Әсіресе археологияда тарих, антропология, архитектура, материалтану және басқа да ғылыми бағыттардың тоғысуы зерттеу нәтижесін тереңдетеді.
Жанкент экспедициясының жұмысына Ресей, Германия, Ұлыбритания, Өзбекстан және Қазақстанның әр өңірінен ғалымдардың қатысуы да осы тұрғыдан маңызды.
Халықаралық ғылыми ынтымақтастық Жанкент туралы жинақталған деректерді кең ғылыми айналымға енгізуге, отандық археологиялық зерттеулердің халықаралық деңгейдегі байланысын нығайтуға мүмкіндік береді.
Дөңгелек үстелде айтылған ғылыми пікірлер мен ұсыныстардың бірқатар бағытта жаңа зерттеулерге негіз болары анық.
Кітап-каталог – жиырма жылдық еңбектің жинақталған көрінісі
Шара аясында таныстырылған «Оғыздардың материалдық және рухани мәдениеті» ғылыми-танымдық кітап-каталогының орны ерекше.
Басылымда оғыздардың тарихы мен рухани мәдениеті, тұрмыс-тіршілігі, қолөнері мен тарихи мұрасы қамтылып, Жанкент қалашығында жүргізілген көпжылдық археологиялық зерттеулердің нәтижелері жүйеленген.
Бұл кітаптың ғылыми орта үшін ғана емес, көпшілік оқырман үшін де маңызы зор. Себебі археологиялық қазба нәтижелері ғылыми мақалаларда ғана қалып қоймай, халыққа түсінікті түрде ұсынылғанда тарихи мұраның қоғамдық құндылығы да арта түседі.
Ал арнайы ұйымдастырылған «Жанкент қаласының жәдігерлері» көрмесі мен «Аптап ыстық күн астында Жанкентте өткен 20 жыл» фотокөрмесі экспедицияның сырт көзге көрінбейтін еңбек жолын таныстырды.
Археолог үшін қазба – бір күндік жұмыс емес. Бір жәдігердің өзі топырақ астынан табылған сәттен бастап ғылыми сараптауға, салыстыруға, мерзімдеуге және тарихи контексте қарастыруға дейін ұзақ зерттеу жолынан өтеді. Сондықтан көрмедегі әр жәдігердің артында ғалымдардың жылдарға созылған еңбегі жатыр.
Жанкентті зерттеу – өткенді тану ғана емес
Бүгінде тарихи-мәдени мұраны сақтау мәселесі әлемнің көптеген елдері үшін маңызды бағытқа айналып отыр. Қазақстан үшін де археологиялық ескерткіштерді зерттеу мен қорғау – ұлттық тарихи сананы қалыптастырудың маңызды тетігі.
Жанкенттің ғылыми тұрғыдан терең зерттелуі Сыр өңірінің тарихын жаңа қырынан танытуға мүмкіндік береді. Оның үстіне оғыздардың тарихы Қазақстанның ғана емес, Орталық Азия кеңістігінің ортағасырлық тарихымен сабақтас.
Сондықтан Жанкентті зерттеу нәтижелерін халықаралық ғылыми айналымға енгізу, археологиялық мұраны сақтау, жас ғалымдар мен студенттерді зерттеу жұмыстарына тарту, тарихи нысанды мәдени-танымдық бағытта кеңінен насихаттау – алдағы кезеңдегі маңызды міндеттердің бірі.
Жиырма жылдық зерттеу аяқталған нүкте емес. Керісінше, осы уақыт ішінде жиналған материалдар Жанкент тарихының әлі де ашылмаған қырларын зерттеуге негіз болып отыр.
Жанкенттің топырағы – Сырдың үнсіз шежіресі. Ал археологтардың жиырма жылдық еңбегі сол шежіренің көмескі беттерін қайта сөйлетуге мүмкіндік берді. Ендігі міндет – табылған тарихи мұраны сақтау, ғылыми тұрғыда зерделеуді жалғастыру және оның тағылымын келер ұрпаққа жеткізу.
Ғылыми басқосу соңында зерттеушілер тарапынан бірқатар ұсыныс айтылып, тиісті резолюция қабылданды. Бұл құжат Жанкентті әрі қарай зерттеу мен халықаралық ғылыми ынтымақтастықты дамыту бағытындағы жаңа міндеттерді айқындауға негіз болмақ.