Қазақстан Республикасы Парламентінің 30 жылдығына арналған салтанатты шараның Қызылордада өтуі – елдің заң шығару жүйесінің қалыптасу жолын ғана емес, осы үдерісте Сыр өңірінен шыққан азаматтардың да атқарған қызметін бағалауға мүмкіндік беретін маңызды белес. Отыз жыл – тәуелсіз Қазақстан үшін тұтас бір тарихи кезең. Осы уақыт ішінде елдің саяси, құқықтық және әлеуметтік-экономикалық жүйесі бірнеше рет жаңғырып, мемлекеттік институттар орнығып, қоғам мен билік арасындағы қарым-қатынастың жаңа тетіктері қалыптасты. Ал осы өзгерістердің заңнамалық негізін қамтамасыз етуде Парламенттің орны айрықша болды. 1995 жылғы Конституцияның қабылдануы Қазақстанның мемлекеттік құрылымындағы маңызды бетбұрысқа айналып, қос палаталы кәсіби Парламенттің қалыптасуына жол ашты. Содан бері елдегі қоғамдық қатынастардың басым бөлігін реттейтін мыңдаған заң қабылданды. Бұл заңдардың әрқайсысы белгілі бір кезеңнің талабынан туындады. Нарықтық экономикаға көшу, әлеуметтік саясатты қайта құру, мемлекеттік басқару жүйесін жетілдіру, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғау, кәсіпкерлікті дамыту, өңірлердің мәселесін шешу – барлығы да заңнамалық тұрғыдан қамтамасыз етуді талап етті. Сондықтан Парламент тарихын тек депутаттардың саны мен қабылданған заңдардың статистикасы арқылы бағалау жеткіліксіз. Оның шынайы маңызы – сол заңдардың қоғам өміріне әсерінен, мемлекет институттарының орнығуынан және азаматтардың құқықтық мүмкіндіктерінің кеңеюінен көрінеді. Осы тұрғыдан алғанда, Парламенттің әр шақырылымы ел дамуының белгілі бір кезеңінің заңнамалық шежіресін қалыптастырды. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев атап өткендей, Қазақстанда сапасы жоғары парламенттік мәдениеттің қалыптасуы – мемлекеттің саяси дамуының маңызды көрсеткіштерінің бірі. Парламенттің рөлі де уақыт өте келе өзгеріп, күшейіп келеді. Конституциялық реформалар депутаттардың өкілеттігін кеңейтіп, заң шығару процесіндегі жауапкершілігін арттырды. Парламент пен азаматтық қоғам арасындағы байланысты нығайту қажеттілігі де осыдан туындайды. Өйткені депутаттың міндеті тек заң қабылдау немесе мемлекеттік бағдарламаларды талқылаумен шектелмейді. Ол ең алдымен халықтың талап-тілегін биліктің жоғарғы деңгейіне жеткізетін өкіл. Бұл тұрғыда аймақтық депутаттардың жұмысының салмағы ерекше. Себебі әр өңірдің өзіндік проблемасы, экономикалық ерекшелігі және халықтың күнделікті өміріне тікелей әсер ететін мәселелері бар. Сыр өңірі үшін мұндай мәселелер аз емес. Аралдың экологиялық ахуалы, Сырдария өзенінің суы, ауыл шаруашылығының жағдайы, елді мекендердің инфрақұрылымы, жол, ауыз су, газ, әлеуметтік нысандар, жұмыс орындары және халықтың тұрмыс сапасы – мұның бәрі Парламент мінберінде көтерілетін мәселелердің қатарында болды. 1995 жылдан бері Қызылорда облысынан 27 азаматтың Қазақстан Республикасы Парламенті Сенаты мен Мәжілісіне депутат болып сайлануы – өңірдің елдің заң шығару процесіне қосқан үлесінің ауқымын көрсетеді. Бұл азаматтар әр кезеңде Сыр жұртының мәселесін республикалық деңгейде көтеріп, өңірдің мүддесін қорғауға атсалысты. Әсіресе Арал мәселесінің халықаралық және мемлекеттік деңгейде тұрақты көтерілуі – Сыр депутаттарының еңбегімен де сабақтас. Бір кездері әлемдік экологиялық апаттың символына айналған Аралдың тағдыры бүгінде тек Қызылорда облысының ғана емес, тұтас Орталық Азияның мәселесіне айналды. Су қауіпсіздігі де солай. Сыр бойындағы елдің тұрмысы тікелей суға байланысты болғандықтан, Сырдарияның жағдайы, трансшекаралық су мәселесі, егін шаруашылығы мен елді мекендерді сумен қамтамасыз ету тақырыптары өңір үшін стратегиялық сипатқа ие. Парламент депутаттарының осындай мәселелерді заңнамалық және бюджеттік шешімдермен байланыстыра көтеруі – депутаттық қызметтің нақты нәтижеге бағытталғанын көрсетеді. Мұнда бір маңызды мәселе бар: халық қалаулысының еңбегін тек елордадағы қызметімен өлшеуге болмайды. Оның аймаққа қаншалықты жиі келгені, тұрғындармен қаншалықты ашық сөйлескені, көтерілген мәселенің соңына дейін барғаны да маңызды. Өйткені депутат пен сайлаушы арасындағы байланыс үзілген жағдайда парламенттік өкілдіктің мәні әлсірейді. Ал қазіргі кезеңде қоғам депутаттан жай ғана заң қабылдауды емес, халықтың нақты проблемасына араласуды, мемлекеттік шешімдердің тиімділігіне баға беруді, билік пен қоғам арасында диалог орнатуды күтеді. Парламенттің 30 жылдығы осындай жауапкершілікті тағы бір мәрте еске салатын кезең. Салтанатты жиында ел дамуына үлес қосқан азаматтардың «Қазақстан Республикасының Парламентіне 30 жыл» медалімен марапатталуы да осы еңбекті бағалаудың бір көрінісі. Биғали Қаюпов пен Балайым Кесебаеваның сөз сөйлеуі арқылы парламенттік қызметтің әр кезеңінде елге қызмет еткен азаматтардың тәжірибесі мен ұстанымы да ортаға шықты. Мұндай марапаттың мәні – медальдың өзінде емес, оның артында тұрған еңбекте. Себебі мемлекеттік қызметте, заң шығару саласында, қоғамдық жұмыста еңбек ету ұзақ жылдар бойы жауапкершілік пен табандылықты талап етеді. Парламенттің 30 жылдық тарихына көз жүгіртсек, Қазақстанның өзі де осы кезеңде үлкен өзгерістерден өтті. Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарындағы экономикалық қиындықтардан бастап, мемлекеттік басқару институттарын қалыптастыруға, жаңа заңнамалық базаны жасауға, экономиканы жаңғыртуға және әлеуметтік мемлекетті дамытуға дейінгі ауқымды міндеттерді шешуге тура келді. Сондықтан Парламенттің тарихы – белгілі бір деңгейде тәуелсіз Қазақстанның даму тарихының бір бөлігі. Қазір елдің алдында мүлде басқа міндеттер тұр. Экономиканы әртараптандыру, өңірлердің теңгерімді дамуы, цифрландыру, жасанды интеллект, әлеуметтік әділеттілік, халықтың табысын арттыру, білім мен денсаулық сақтау сапасын жақсарту, экологиялық қауіпсіздік және су ресурстарын тиімді пайдалану секілді мәселелер жаңа заңнамалық шешімдерді талап етеді. Демек Парламенттің алдағы кезеңдегі жұмысы да бұрынғыдан кем емес жауапкершілікті қажет етеді. Әсіресе өңір депутаттарының рөлі арта түседі. Себебі елдің жалпы даму көрсеткіштері жақсы болғанымен, әр облыстың ішкі проблемасы бірдей шешіле бермейді. Қызылорда үшін су тапшылығы мен климаттық өзгерістер, Аралдың тағдыры, ауыл шаруашылығы, өндіріс пен жұмыс орындарын көбейту, жол және инженерлік инфрақұрылым, елді мекендердің әлеуетін арттыру мәселелері әлі де маңызды. Бұл мәселелер жергілікті деңгейде ғана шешілмейтін жағдайда Парламент мінберіне шығуы керек. Сыр өңірінен сайланған 27 депутаттың үш онжылдықтағы қызметін бағалағанда да осы өлшем маңызды. Олар қандай заң қабылдады деген сұрақпен қатар, Сырдың қандай мәселесін республикалық деңгейге шығарды, қай бастаманың жүзеге асуына ықпал етті, халықтың қандай талабын билікке жеткізді деген сұрақтарға да жауап ізделуі тиіс. Өйткені Парламенттің негізгі құндылығы – оның қоғамның нақты мәселесіне ықпал етуінде. Бүгінгі марапаттау рәсімі өткеннің еңбегін бағалаумен бірге, қазіргі депутаттарға да үлкен жауапкершілік жүктейді. Себебі елдің заңнамалық жүйесі қанша жерден жетілдірілсе де, оның сапасы оны қалыптастыратын азаматтардың кәсібилігіне, принципшілдігіне және халық алдындағы жауапкершілігіне байланысты. Парламенттің 30 жылдығы – мерейтой ғана емес, өткен жолға есеп беретін уақыт. Қазақстан осы отыз жылда кәсіби қос палаталы Парламент қалыптастырды, мыңдаған заң қабылдады, мемлекеттік институттарын нығайтты. Ендігі міндет – осы жүйенің мүмкіндігін халықтың әл-ауқатын арттыруға, өңірлердің теңгерімді дамуына және азаматтардың құқықтарын қорғауға барынша тиімді пайдалану. Ал Сыр өңірі үшін Парламентпен байланыс әрдайым маңызды болып қала береді. Себебі Сырдың мәселесі – бір ғана облыстың мәселесі емес, елдің экологиясы, су қауіпсіздігі, ауыл шаруашылығы және өңірлік даму саясатына тікелей қатысты стратегиялық тақырыптар. Сондықтан ел дамуына еңбек сіңірген азаматтарды марапаттау арқылы олардың өткендегі қызметіне құрмет көрсетілсе, жаңа буын депутаттарына халық сенімін ақтау міндеті жүктеледі. Парламенттің келесі отыз жылы қабылданған заңдардың санымен емес, сол заңдардың халық өміріне әкелген нақты өзгерісімен бағалануы тиіс. Ал бүгінгі шараның негізгі мәні де осында: елдің заңнамалық тарихын жасаған азаматтарды ұлықтай отырып, мемлекеттің болашағына жауапты институттың алдында тұрған міндеттерді тағы бір мәрте айқындау.

БӨЛІСУ