Бүгінде технология дамып, интернет өміріміздің ажырамас бөлігіне айналды. Қаржы аудару, сауда жасау, құжат рәсімдеу, байланыс орнату – барлығы цифрлық жүйе арқылы жүзеге асады. Алайда заманауи мүмкіндіктермен бірге қауіп те көбейіп келеді. Соңғы жылдары елімізде киберқылмыс түрлері артып, интернет алаяқтарының құрбанына айналған азаматтардың саны көбейген.
Мамандардың айтуынша, қазір алаяқтар бұрынғыдай көшеде емес, телефон мен интернет арқылы әрекет етеді. Бірі өзін банк қызметкері ретінде таныстырса, енді бірі құқық қорғау органы атынан хабарласып, адамдарды қорқыту арқылы ақшасын алдап алады. Кей жағдайда әлеуметтік желідегі жалған аккаунттар арқылы да түрлі айла қолданылады.
Осыған байланысты ҚР ІІМ Киберқылмысқа қарсы іс-қимыл департаментінің бастығы Жандос Сүйінбай азаматтарды қарапайым кибергигиена ережелерін сақтауға шақырды. Оның айтуынша, киберқылмыстың алдын алудың ең тиімді жолы – әр адамның жеке сақтығы мен цифрлық сауаттылығы.
Маманның сөзінше, ең алдымен банктік карта деректерін, парольдерді, SMS-кодтарды және жеке мәліметтерді ешкімге бермеу қажет. Өкінішке қарай, алаяқтар көбіне адамның сенгіштігін пайдаланады. Олар өзін банк қызметкері ретінде таныстырып, «сіздің шотыңызға қауіп төніп тұр», «ақшаңызды қауіпсіз есепшотқа аударыңыз» деп үрей туғызады. Ал кей азаматтар қорыққаннан немесе абдырап қалғандықтан жеке мәліметтерін айтып қояды.
Шын мәнінде, ешбір банк қызметкері телефон арқылы құпия код сұрамайды. Сондай-ақ құқық қорғау органдары да телефон арқылы арнайы операция жүргізбейді. Сондықтан мұндай қоңыраулардың барлығы – алаяқтардың әрекеті екенін есте ұстаған жөн.
Соңғы кезде алаяқтар WhatsApp, Telegram және әлеуметтік желілер арқылы да белсенді жұмыс істеп жүр. Кей жағдайда олар адамның танысының аккаунтын бұзып алып, «шұғыл ақша керек», «ауырып қалдым», «картаға ақша салып жібер» деген хабарламалар жібереді. Мұндайда бірден ақша аудармай, міндетті түрде сол адамға тікелей қоңырау шалып, ақпараттың рас-өтірігін тексеру қажет.
Мамандар тағы бір маңызды мәселеге назар аударып отыр. Ол – күмәнді сілтемелер мен белгісіз қосымшалар. Қазір интернетте «жеңіл табыс», «арзан несие», «ұтыс ойыны», «тиімді инвестиция» деген жарнамалар өте көп. Алайда олардың басым бөлігі – алаяқтық схемалар.
Көп жағдайда азаматтар белгісіз сілтемеге өтіп немесе бөтен адамның айтуымен телефонға қосымша орнатып, өзінің банктік мәліметтеріне қолжетімділікті алаяқтардың өзіне беріп қояды. Нәтижесінде есепшоттағы ақша қолды болады.
Сондықтан киберқауіпсіздік тек ІТ мамандарының мәселесі емес, ол – әр азаматтың күнделікті өмірдегі қауіпсіздік мәдениетінің бір бөлігіне айналуы тиіс.
Бүгінде алаяқтар технологияны жетік меңгерген. Олар адамның психологиясын зерттеп, сенімге кірудің түрлі тәсілін қолданады. Бірі қорқытады, бірі аяушылық тудырады, енді бірі «тиімді ұсыныспен» қызықтырады. Сондықтан интернеттегі кез келген ақпаратқа сыни көзқараспен қарау маңызды.
Қарапайым сақтық ережелерін есте сақтау арқылы көптеген қауіптің алдын алуға болады:
– банк картасының мәліметін ешкімге айтпау;
– SMS-кодтарды бөгде адамға бермеу;
– күмәнді сілтемелерге өтпеу;
– бейтаныс қосымшаларды жүктемеу;
– әлеуметтік желідегі жалған аккаунттарға сенбеу;
– ақша сұраған адамға міндетті түрде қайта хабарласу;
– бейтаныс адамдарға ақша аудармау.
Қазіргі таңда киберқылмыс – әлем бойынша ең жылдам өсіп келе жатқан қылмыс түрлерінің бірі. Сондықтан цифрлық қауіпсіздік мәселесіне бейжай қарауға болмайды.
Интернет – мүмкіндік алаңы. Бірақ сол мүмкіндікті қауіпсіз пайдалану әр адамның өз жауапкершілігінде.