«Әділет» партиясы: Қазақстан саясатына жаңа ойыншы ма, әлде жүйенің жаңарған форматы ма?
7 мамыр күні Астанада өткен құрылтайда Қазақстанның саяси кеңістігінде жаңа партия – «Әділет» ресми түрде дүниеге келді. 931 делегаттың бірауыздан қолдауымен партия құрылып қана қоймай, оның төрағасы ретінде Президент әкімшілігінің экс-басшысы Айбек Дәдебай сайланды. Бұл – жай ғана жаңа партияның пайда болуы емес, билік жүйесінің келесі саяси конфигурацияға көшуінің белгісі ретінде бағаланатын оқиға.
Қазақстан саясатында соңғы жылдары «жаңа Қазақстан», «Әділетті Қазақстан» ұғымдары идеологиялық лексиконның өзегіне айналды. Қаңтар оқиғасынан кейін Президент Қасым-Жомарт Тоқаев қоғамдағы сенім дағдарысын еңсеру үшін әділеттілік идеясын негізгі саяси формула ретінде ұсынды. Енді сол ұран партиялық институтқа айналып отыр.
Айбек Дәдебайдың келуі нені аңғартады?
Айбек Дәдебайдың бұл партияны басқаруы кездейсоқ шешім емес. Ол ұзақ уақыт Ақордада жұмыс істеп, мемлекеттік аппараттың ішкі механизмдерін жетік меңгерген тұлға ретінде белгілі. Президент әкімшілігін басқарған адамның жаңа партия тізгінін ұстауы – бұл жобаның саяси салмағын бірден арттырады.
Ақорда оның қызметтен кеткен кезде «саяси-қоғамдық жұмысқа ауысатынын» мәлімдеген еді. Енді сол мәлімдеменің астары анық көрінді. Демек, Дәдебай биліктің ішкі вертикалынан қоғамдық-саяси алаңға ауыстырылған фигура ретінде жаңа миссия атқармақ.
Мұнда екі маңызды фактор бар.
Біріншіден, билік жаңа электоралдық кезеңге дайындалып жатыр. Тамыз айында өтетін Құрылтай сайлауы партиялық бәсекені өзгертеді. Сондықтан жаңа саяси алаңда президенттік реформалардың идеологиялық тірегіне айналатын күш қажет болды.
Екіншіден, «Аманат» партиясының ұзақ уақыт бойы билік партиясы ретінде қалыптасқан имиджі қоғамның барлық сұранысын қамти алмай қалды. Әсіресе жастар, цифрлық орта, урбанистік аудитория мен реформашыл топтар жаңа формат күтеді. «Әділет» осы вакуумды толтыруға бағытталғандай әсер қалдырады.
Партияның идеологиясы: жаңа мазмұн ба, ескі бағыттың жалғасы ма?
«Әділет» партиясының негізгі ұстанымдары — әділеттілік, патриотизм, жауапкершілік және цифрлық даму. Бұлар соңғы бірнеше жылда Тоқаев әкімшілігі жүргізіп келе жатқан мемлекеттік саясатпен толық үндеседі.
Сондықтан сарапшылар арасында екі түрлі пікір қалыптасуы мүмкін.
Бір топ бұл партияны биліктің саяси модернизациясының жалғасы деп бағалайды. Яғни, қоғамдағы әртүрлі әлеуметтік топтарды қамту үшін жаңа саяси бренд қажет болды дейді.
Ал екінші пікір бойынша, бұл – шынайы оппозициялық немесе балама күш емес, қазіргі саяси бағытты институционалдық тұрғыда күшейтетін жүйелік партия.
Шынында да, саяси кеңес құрамына қарасақ, мұнда билікпен түрлі деңгейде байланысы бар тұлғалар жиналған. Рауан Кенжеханұлы, Динара Закиева, Марат Шибутов, Ирина Тен секілді қоғамда танылған адамдардың болуы партияның тек кабинет ішіндегі жоба емес екенін көрсетуге бағытталған. Бұл – партияға қоғамдық легитимділік беру әрекеті.
Неліктен дәл қазір құрылды?
«Әділеттің» дәл сайлау алдында құрылуы да маңызды сигнал. Қазақстанда партиялық алаң соңғы жылдары формалды түрде ашылғанымен, жаңа партиялардың тіркелуі өте күрделі процесс болатын. Ал бұл жолы бастамашыл топтың құжаттарына тез арада рұқсат берілуі биліктің бұл жобаға мүдделі екенін аңғартады.
Бір қызығы, партия атауының өзі – «Әділет». Бұл атау Тоқаевтың басты саяси брендіне айналған «Әділетті Қазақстан» идеясымен тікелей қабысып тұр. Демек, партия өзін президенттік реформалардың саяси жалғасы ретінде көрсетуге тырысады.
«Аманатқа» бәсеке бола ма?
Қазір басты сұрақ осы.
Қысқа мерзімде «Әділеттің» «Аманатты» ығыстырып тастауы екіталай. Себебі «Аманат» әкімшілік, аймақтық және электоралдық ресурстар тұрғысынан әлі де басым күш болып қала береді.
Алайда «Әділет» биліктің екінші тірек партиясына айналуы мүмкін. Яғни, жүйе ішіндегі бәсекелестікті күшейтіп, белгілі бір әлеуметтік топтардың көңіл-күйін сіңіретін алаң қызметін атқаруы ықтимал.
Бұған дейін Қазақстанда «Ақжол», «Ауыл», «Байтақ» секілді партиялар болғанымен, олардың ешқайсысы кең ауқымды реформалық немесе идеологиялық орталыққа айнала алған жоқ. Ал «Әділет» кадрлық құрамына қарап, әлдеқайда салмақты саяси конструкция ретінде көрінеді.
Қоғам не күтеді?
Қоғам үшін партия атауы немесе ұраны емес, нақты әрекеті маңызды. Егер «Әділет» расымен әлеуметтік теңсіздік, өңірлік даму, жастар саясаты, мемлекеттік аппараттың ашықтығы секілді мәселелерде батыл ұсыныстар жасай алса, онда ол саяси кеңістікте орнығуы мүмкін.
Ал егер ол тек билік риторикасын қайталайтын құрылым болып қалса, онда қоғам оны кезекті технологиялық жоба ретінде қабылдайды.
Қалай болғанда да, «Әділет» партиясының құрылуы Қазақстанның алдағы саяси кезеңінің басты оқиғаларының біріне айналды. Бұл — тек жаңа партияның пайда болуы емес, биліктің жаңа саяси архитектура құруға талпынысының көрінісі.