Сыр өңірінің ауыл шаруашылығы үшін биылғы егін науқанының басты ерекшелігі – су ресурстарын тиімді пайдалану мен егіс құрылымын өзгертуге басымдық берілуі. Климаттық жағдай мен су тапшылығы аграрлық саланың алдына жаңа талаптар қойып отырған кезеңде облыста егістікті бұрынғыдай тек бір дақылға тәуелді етпей, су аз қажет ететін дақылдардың көлемін арттыру, заманауи су үнемдеу технологияларын енгізу және шаруаларды қаржылай қолдау жүйелі түрде жүргізілуде. Биыл облыстың егіс алқаптарын сумен қамтамасыз ету үшін 3,2 млрд текше метр су лимиті бекітілген. Вегетациялық кезең басталғалы Сырдария өзенінен каналдар арқылы 2,9 млрд текше метр су алынып, оның 2,4 млрд текше метрі егістікке жеткізілді. Бұл көрсеткіштер өңірдегі егін шаруашылығының су ресурстарына қаншалықты тәуелді екенін аңғартады. Сондықтан су көлемін тек көбейту емес, қолда бар суды барынша тиімді пайдалану бүгінгі күннің негізгі міндетіне айналып отыр. Биыл облыс бойынша 185,8 мың гектар ауыл шаруашылығы дақылдары орналастырылды. Оның ішінде күріш алқабының қысқартылуы – су тапшылығы жағдайында қабылданған маңызды шешімдердің бірі. Өткен жылмен салыстырғанда күріш көлемі 10,9 мың гектарға азайып, 70,1 мың гектарды құрады. Бұл жерде мәселе дәстүрлі дақылдан бас тартуда емес, керісінше ауыл шаруашылығын су ресурстарының нақты мүмкіндігіне бейімдеуде болып отыр. Күріш – Сыр өңірінің негізгі ауыл шаруашылығы дақылдарының бірі әрі жергілікті шаруалардың табыс көзі. Алайда оның суды көп қажет ететіні белгілі. Сондықтан күріш көлемін кезең-кезеңімен оңтайландыру арқылы суды үнемдеп, босаған алқаптарға басқа дақылдарды орналастыру аграрлық саясаттың маңызды бағытына айналуда. Осы ретте дәндік жүгері алқабының бір жылда бес есеге ұлғайып, 10 мың гектарға жетуі назар аударарлық көрсеткіш. Бұл – өңірдегі егісті әртараптандыру жұмысының нақты нәтижелерінің бірі. Яғни шаруашылықтар үшін жаңа дақылдарды енгізу тек су тапшылығына жауап емес, сонымен бірге ауыл шаруашылығы өндірісінің экономикалық тиімділігін арттырудың жолы ретінде қарастырылуда. Егісті әртараптандыру арқылы шаруалар бір ғана өнімге тәуелділікті азайтып, нарықтағы сұранысқа қарай өндіріс бағытын өзгертуге мүмкіндік алады. Ал бұл ауыл шаруашылығының тұрақтылығын арттырып, шаруалардың тәуекелдерін төмендетуге ықпал етеді. Дегенмен егістік құрылымын өзгерту тек дақыл түрін ауыстырумен шектелмейді. Ол үшін жаңа технология, техника, тұқым, өткізу нарығы және мемлекеттік қолдау қажет. Осы тұрғыдан алғанда, облыста су үнемдеу технологияларын енгізу көлемінің артуы маңызды. Өткен жылы заманауи су үнемдеу технологиялары 8,1 мың гектар алқапта қолданылса, биыл бұл көрсеткіш 14,2 мың гектарға жетті. Яғни бір жыл ішінде мұндай технологиялар қолданылатын алқап көлемі шамамен 1,7 есеге ұлғайған. Бұл – ауыл шаруашылығында дәстүрлі суару тәсілдерінен біртіндеп технологиялық әдістерге көшу үрдісі қалыптасып келе жатқанын көрсетеді. Сонымен бірге лазерлік тегістеу жұмыстарының 65 мың гектар күріш алқабын қамтуы да су тиімділігін арттыруға бағытталған маңызды шара. Егістік алқабының тегістігі суару кезінде судың біркелкі таралуына мүмкіндік беріп, артық су шығынын азайтады. Демек, су үнемдеу технологияларын енгізу тек арнайы құрылғылар орнатумен шектелмейді, жерді дұрыс дайындаудан бастап, агротехникалық процестің барлық кезеңін жаңғыртуды талап етеді. Қазіргі таңда күріш алқаптарында агротехникалық шаралар да қарқынды жүргізілуде. 59,9 мың гектар жер үстеп қоректендірілсе, 62,3 мың гектарда арамшөптерге қарсы химиялық өңдеу жүргізілген. Бұл жұмыстар өнімділікті сақтап, егіннің сапалы пісіп-жетілуін қамтамасыз ету үшін маңызды. Күріш жинау науқанының тамыз айының үшінші онкүндігінде басталуы да шаруалар үшін жауапты кезеңнің жақындағанын білдіреді. Биылғы өнімнің нәтижесі егіс көлемімен ғана емес, қолданылған технологиялардың тиімділігімен де бағаланбақ. Ауыл шаруашылығындағы тағы бір маңызды мәселе – өндірісті ірілендіру және агрокластерлер қалыптастыру. Мәселен, Жалағаш ауданында «Харвест Агро» серіктестігі 21 мың гектар аумақта жүгері, соя және техникалық қарасора өсіруге бағытталған агрокластер қалыптастыруда. Мұндай жобалардың маңызы – бірнеше дақылды қатар өсіру арқылы егісті әртараптандырумен бірге, өндіріс, өңдеу және өткізу тізбегін қалыптастыру мүмкіндігінде. Егер ауыл шаруашылығы өнімі тек өсіріліп қана қоймай, өңірдің өзінде өңделіп, дайын өнімге айналса, оның экономикалық қайтарымы да жоғары болады. Шиелі ауданындағы жобалар да осы бағыттағы ізденістің күшейіп келе жатқанын көрсетеді. «Центр семеноводства» серіктестігі жаңбырлатып суару әдісі арқылы 10 мың гектарға жүгері егуді жоспарласа, «Таң ЛТД» серіктестігі 3 мың гектар алқапта тамшылатып суару технологиясын енгізуді қолға алған. Бұл жобалардың әрқайсысы су ресурстарын тиімді пайдалануға бағытталғанымен, олардың ұзақ мерзімді әсері бұдан да кең болуы мүмкін. Себебі су үнемдейтін технологиялар өндіріс шығынын азайтып, өнімділікті арттыруға және ауыл шаруашылығы кәсіпорындарының бәсекеге қабілеттілігін күшейтуге мүмкіндік береді. Алайда мұндай технологияларды шаруалардың өз қаражаты есебінен жаппай енгізуі оңай емес. Заманауи суару жүйелері, арнайы техника мен инфрақұрылым айтарлықтай инвестицияны талап етеді. Сондықтан мемлекеттік қолдаудың көлемі мен қолжетімділігі бұл үдерістің жылдамдығына тікелей әсер етеді. Осы орайда алдағы үш жылда егін шаруашылығын әртараптандыруға 34 млрд теңгеден астам мемлекеттік қолдаудың қарастырылуы – маңызды мүмкіндік. Бұл қаржы шаруалардың жаңа бағыттарға бет бұруына, өндірістік базасын жаңартуына және су үнемдеу технологияларын кеңінен қолдануына серпін бермек. Аграрлық секторды жаңғыртудың тағы бір маңызды тетігі – жеңілдетілген қаржыландыру. Өйткені егін егу үшін тұқымнан бастап жанар-жағармайға, тыңайтқыштан бастап техникаға дейін қомақты қаражат қажет. Осы тұрғыдан алғанда, «Кең дала-2» бағдарламасының шаруаларға беріп отырған мүмкіндігі ерекше. Бағдарлама арқылы биыл 80 шаруашылыққа 9,4 млрд теңге жеңілдетілген несие беріліп, 30,3 мың гектар егістік қаржыландырылды. Яғни мемлекеттік қаржы нақты өндірістің айналымына бағытталып, шаруалардың егіс жұмыстарын уақытылы жүргізуіне жағдай жасап отыр. Мұндай қолдау әсіресе су тапшылығы, ауа райының құбылмалылығы және ауыл шаруашылығы өнімдерінің нарықтағы бағасының тұрақсыздығы жағдайында шаруалар үшін маңызды. Жалпы, «Кең дала-2» арқылы қаржыландырылған 80 шаруашылықтың көрсеткіші аграрлық секторда мемлекеттік қолдауға деген сұраныстың жоғары екенін көрсетеді. Ал 30,3 мың гектар алқаптың қаржыландырылуы бағдарламаның облыстың егіс жұмыстарына нақты ықпал етіп отырғанын аңғартады. Дегенмен алдағы кезеңде мұндай қаржыландырудың тиімділігін арттыру үшін қаражаттың тек егіс көлемін ұлғайтуға емес, өнімділікті көтеретін технологияларға, су үнемдеуге, тұқым сапасын жақсартуға және өнімді өңдеуге бағытталуы маңызды. Себебі қазіргі жағдайда агросаланы дамытудың басты өлшемі – қанша гектар жерге егін егілгені ғана емес, сол жерден қанша өнім алынатыны және әр текше метр судың қаншалықты тиімді пайдаланылғаны. Сыр өңірінің ауыл шаруашылығында қалыптасып отырған жаңа үрдістің өзегі де осында. Бұған дейінгі кезеңде негізгі назар егіс көлеміне аударылса, ендігі уақытта өндірістің тиімділігіне, суды үнемдеуге және өнім түрлерін көбейтуге басымдық берілуде. Күріштің көлемін қысқарту, жүгері алқабын ұлғайту, соя және техникалық дақылдарды енгізу, жаңбырлатып және тамшылатып суару жүйелерін пайдалану – осы өзгерістің нақты көріністері. Бұл үрдіс бір күнде нәтиже бермейді. Шаруаларға жаңа технологияларды меңгеру, жаңа дақылдардың агротехникасын игеру, өнімді өткізу нарығын қалыптастыру қажет. Сондықтан ауыл шаруашылығын әртараптандыруды ұзақ мерзімді саясат ретінде қарастырудың маңызы зор. Оның үстіне Сырдария суының көлемі өңірдің егін шаруашылығы үшін шешуші фактор болып қала береді. Биыл бекітілген 3,2 млрд текше метр лимиттің 2,9 млрд текше метрінің алынуы және 2,4 млрд текше метрінің егістікке жеткізілуі су ресурстарын басқарудың жүйелі тәсілін қажет ететінін көрсетеді. Бұл ретте каналдардың техникалық жағдайын жақсарту, судың ысырабын азайту, егісті лазерлік тегістеу, суару технологияларын жетілдіру секілді шаралар қатар жүруі тиіс. Су үнемдеу тек ауыл шаруашылығы саласының міндеті емес, өңірдің экономикалық қауіпсіздігіне қатысты мәселе. Себебі Сыр бойындағы мыңдаған шаруашылықтың табысы мен ауылдық елді мекендердің әлеуметтік жағдайы егін шаруашылығымен тікелей байланысты. Сондықтан су тапшылығы жағдайында тиімді технологияға көшу – таңдау емес, уақыт талабы. Қорыта айтқанда, биылғы егін науқаны Сыр өңірінің агросаласында жаңа кезеңнің қалыптасып келе жатқанын байқатады. Оның негізгі үш тірегі бар: су ресурстарын ұтымды пайдалану, егісті әртараптандыру және шаруаларды қаржылай қолдау. Осы үш бағыт өзара сабақтасқан жағдайда ғана ауыл шаруашылығы тұрақты әрі бәсекеге қабілетті салаға айналады. Ал 80 шаруашылыққа 9,4 млрд теңгенің жеңілдетілген несиесінің берілуі, 30,3 мың гектар егістіктің қаржыландырылуы, су үнемдеу технологиялары қамтылған алқап көлемінің 14,2 мың гектарға жетуі және алдағы үш жылға 34 млрд теңгеден астам мемлекеттік қолдаудың қарастырылуы – бұл бағыттағы жұмыстың нақты ауқымын көрсетеді. Ендігі міндет – осы мүмкіндіктерді тиімді пайдаланып, әр гектардан жоғары өнім алып, әр текше метр судың қайтарымын арттыру. Өйткені Сырдың аграрлық болашағы егістік көлемін көбейтуде ғана емес, қолда бар жер мен суды тиімді пайдалана отырып, сапалы әрі экономикалық тұрғыдан табысты өнім өндіруде жатыр.

БӨЛІСУ