Ұлы ақынның тағылымын жас ұрпақ санасына сіңіру – рухани сабақтастықтың маңызды тетігі.
Қазақ руханиятында Абай Құнанбайұлының орны айрықша. Ол – өз дәуірінің мәселесін айтып қана қойған ақын емес, ұлттың ойлау жүйесіне өзгеріс әкелген ұлы ойшыл. Абайдың шығармашылығына уақыт өткен сайын жаңаша үңілуіміздің себебі де осында. Оның білім мен ғылым, еңбек пен әділет, адамгершілік пен жауапкершілік туралы ойлары белгілі бір кезеңнің шеңберінде қалып қоймай, бүгінгі қоғаммен де үндесіп келеді.
Сондықтан Абайды ұлықтау – оның туған күнін атап өту немесе шығармаларын жатқа оқумен ғана шектелмейді. Ұлы ақынның мұрасын бүгінгі ұрпақтың дүниетанымымен байланыстыру, оның айтқан тағылымын күнделікті өмірдің құндылығына айналдыру маңызды. Осы тұрғыдан алғанда Қызылорда облысында 10 тамыз – Абай күніне орай ұйымдастырылған «Абай мұрасы – ұлт руханиятының темірқазығы» атты облыстық байқаудың мәні терең.
Байқау жастардың Абай шығармашылығын қаншалықты білетінін анықтайтын қарапайым білім сайысы емес, олардың ұлы ақын мұрасын қаншалықты сезініп, түсініп, шығармашылық тұрғыда жеткізе алатынын көрсететін рухани-танымдық алаңға айналды.
Шараға қатысушылар мен қонақтар алдымен «Адамзаттың Абайы» атты көрме-инсталляциямен танысты. Көрмеде хакімнің өмір жолы, шығармашылық мұрасы, философиялық тұжырымдары мен адамзаттық құндылықтарды дәріптейтін тағылымды ойлары кеңінен қамтылды.
«Адамзаттың Абайы» деген атаудың өзінде үлкен мән бар. Өйткені Абайдың ойлары тек қазақ қоғамының шеңберімен шектелмейді. Оның адам болмысы, ар-ұят, әділет, мейірім, білім мен еңбек туралы пайымдары ұлтқа бөлінбейтін жалпыадамзаттық құндылықтарға негізделген.
Абайдың ерекшелігі де – қазақ қоғамының ішкі мәселелерін көтере отырып, оны адамзаттық деңгейдегі ойлармен сабақтастыра білуінде. Ол надандықты сынағанда білімді дәріптеді, жалқаулықты сынағанда еңбекті алға шығарды, алауыздықты көргенде бірлікке шақырды. Осы арқылы ақын қоғамды өзгерту адамның өзін өзгертуден басталатынын көрсетті.
Шара барысында облыс әкімінің орынбасары Қайрат Нұртай Абай мұрасының жас ұрпақ тәрбиесіндегі маңызына тоқталды.
Бүгінгі таңда жастар тәрбиесі туралы сөз болғанда көбіне білім, мамандық, цифрлық сауаттылық, кәсіби қабілет мәселелері алдыңғы қатарға шығады. Әрине, бұлардың барлығы маңызды. Бірақ Абайдың «толық адам» тұжырымдамасы адамды тек білімді маман ретінде емес, рухани тұрғыдан кемел тұлға ретінде қалыптастыру қажеттігін еске салады.
Толық адам – білімді ғана емес, білімін ізгілікке жұмсайтын; еңбекқор ғана емес, еңбегінің нәтижесіне жауап бере алатын; өз құқығын білетін ғана емес, өзгенің құқығын да құрметтейтін тұлға. Абайдың адам туралы философиясының бүгінгі қоғам үшін құндылығы осында.
Облыстық байқауға Қызылорда қаласы мен аудандардан жоғары және орта арнаулы білім беру ұйымдарының студенттері мен жастарынан құралған сегіз команда қатысты. Бұл – шараның ауқымын ғана емес, Абай шығармашылығына жастар тарапынан қызығушылықтың бар екенін де көрсетеді.
Байқаудың мазмұны да қатысушылардың жан-жақты дайындалуына мүмкіндік берді. Олар Абайдың қара сөздерін мәнерлеп оқып, ақынның өмірі мен шығармашылығына қатысты сұрақтарға жауап берді. Сонымен қатар Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясы негізінде сахналық қойылымдар ұсынып, хакімнің әндерін орындады.
Мұндағы маңызды тұс – Абайды тек кітаптан оқу емес, оны әртүрлі өнер түрі арқылы түсінуге ұмтылу. Қара сөздерді оқу арқылы жастар ақынның философиялық ойларына үңілсе, сахналық қойылым оның дәуірін, ортасын, адамдық болмысын тереңірек тануға мүмкіндік береді. Ал әндерін орындау – Абайдың ақын ғана емес, ұлттық музыкалық мәдениетке өзіндік қолтаңба қалдырған композитор екенін танытады.
Демек, байқаудың әр кезеңі жастардың тек білімін емес, ізденісін, шығармашылық қабілетін, сахналық шеберлігін және ұлттық өнерге деген құрметін бағалауға мүмкіндік берді.
Байқау қорытындысында Қазалы ауданының «Сыр зеректері» тобы үздік атанып, І орынға ие болды. Жалағаш ауданының «Жеңіс» тобы ІІ орынға, Жаңақорған ауданының «Жалын» тобы ІІІ орынға лайық деп танылды. Жеңімпаздар мен жүлдегерлерге бағалы сыйлықтар табысталды.
Алайда мұндай байқаулардың негізгі нәтижесін жүлде санымен өлшеу жеткіліксіз. Ең басты нәтиже – жастардың Абаймен қайта қауышуы. Өйткені бүгінгі жас үшін Абай шығармасын жатқа білу мен оның мәнін түсінудің арасында үлкен айырмашылық бар.
Мысалы, «Ғылым таппай мақтанба» деген өсиетті жатқа айту оңай. Ал оның мәнін өмір салтына айналдыру әлдеқайда күрделі. Ақын айтқан бес асыл іске – талап, еңбек, терең ой, қанағат, рақымға – ұмтылу адамның күнделікті таңдауларынан көрінуі керек. Сол секілді бес дұшпаннан – өсек, өтірік, мақтаншақтық, еріншектік, бекер мал шашпақтан – арылу да адамның өзін-өзі тәрбиелеуін талап етеді.
Абайдың құндылығы – осы қарапайым көрінген, бірақ адамнан үлкен ішкі тәртіпті талап ететін қағидаларында.
Бүгінгі ақпараттық қоғамда жастардың алдында таңдау көп. Әлеуметтік желі, жылдам ақпарат, түрлі трендтер адамның назарын бір сәтте басқа бағытқа бұра алады. Осындай кезеңде рухани бағдардың болуы аса маңызды. Абай мұрасы – сол бағдардың бірі.
Ол жастарға дайын өмірлік рецепт ұсынбайды. Керісінше, ойлануға үйретеді. Адамның өзін тануына, кемшілігін мойындауына, білім іздеуіне, еңбектенуіне, өзгені құрметтеуіне жол көрсетеді.
Абайдың «толық адам» идеясының бүгінгі тәрбие жүйесі үшін де маңызы зор. Себебі қоғамға тек білікті маман емес, жауапкершілігі жоғары азамат қажет. Елдің дамуы технологиямен, экономикамен, инфрақұрылыммен қатар адам капиталына байланысты. Ал адам капиталының сапасы оның білімімен бірге мәдениеті мен адамгершілігіне де тәуелді.
Осы тұрғыдан алғанда Абайды насихаттау – әдебиетті насихаттау ғана емес. Бұл – азаматтық сана мен ұлттық ойлауды қалыптастырудың бір жолы.
Абайдың «Адамзаттың бәрін сүй бауырым деп» деген ұстанымы да қазіргі әлем үшін аса маңызды. Түрлі көзқарас пен мәдениет тоғысқан заманда өзгені құрметтеу, адамды ұлтына, тіліне, әлеуметтік жағдайына қарамай қадірлеу – өркениетті қоғамның басты белгілерінің бірі.
Ал әділет мәселесі ше? Бұл да Абай шығармашылығының өзегіндегі тақырыптардың бірі. Әділетті қоғам құру үшін тек заңның болуы жеткіліксіз. Әр азаматтың ішкі әділет сезімі, адалдығы мен жауапкершілігі қалыптасуы керек. Абайдың адам тәрбиесіне ерекше мән беруінің себебі де осында.
Қызылорда облысында Абай күніне орай өткізілген іс-шаралар осы рухани сабақтастықты жалғастыруға бағытталған. Байқау, көрме, шығармашылық қойылымдар – бәрі де бір мақсатқа, яғни ұлы ақын мұрасын кейінгі буынға жеткізуге қызмет етеді.
Бірақ Абай мұрасын насихаттаудың ең үлкен жетістігі шара санымен емес, оның жастардың санасына қаншалықты әсер еткенімен өлшенуі тиіс. Егер жас Абайдың өлеңін оқып қана қоймай, оның мәнін түсінсе; қара сөзін жаттап қана қоймай, өз өміріне сабақ етсе; «толық адам» ұғымын теория ретінде емес, өзіне қойылған талап ретінде қабылдаса – онда рухани насихаттың нақты нәтижесі сол.
Абай бір кездері қазақ қоғамын оятуды мақсат етті. Оның «көңілге түрлі ой салар» өлеңдері мен қара сөздері адамды дайын жауапқа емес, терең ойға жетелейді. Бүгінгі ұрпақ үшін де осы қасиеті аса бағалы.
Сондықтан Абай мұрасы – өткеннің еншісіндегі дүние емес. Ол – бүгінгі күннің де, ертеңгі күннің де рухани капиталы.
Ұлы ақынды ұлықтау – оның есімін атаумен ғана шектелмейді. Абай айтқан білімді, еңбекті, әділетті, адамгершілікті, ғылымды, ізгілікті өмірлік ұстанымға айналдыру қажет. Сонда ғана Абай мұрасы шын мәнінде ұлт руханиятының темірқазығына айналады.
Ал Қызылордада ұйымдастырылған облыстық байқау – осы бағыттағы ізденістің бір көрінісі. Жастардың сахнаға шығып, Абай сөзін сөйлеп, әнін орындап, қара сөздерін талдап, шығармашылығын танытуы – ұлы ақын мұрасының жаңа буынмен жалғасып келе жатқанының айқын белгісі.
Абайдың сөзі – ұрпаққа аманат. Ал сол аманатты сақтау – оны жаттаудан бұрын, оның мәнін түсініп, өмірде қолданудан басталады.