Жер – ауыл шаруашылығының ғана емес, тұтас елдің экономикалық әлеуетін айқындайтын стратегиялық ресурс. Әсіресе ауылдық жерлерде халықтың тұрмысы, төрт түліктің жағдайы, шаруашылықтардың табысы тікелей жер ресурстарының қолжетімділігі мен тиімді пайдаланылуына байланысты. Сондықтан пайдаланылмай жатқан ауыл шаруашылығы алқаптарын қайта айналымға енгізу, елді мекендер маңындағы жайылым тапшылығын азайту және жер қорын тиімді басқару – ауылдың тұрақты дамуына әсер ететін маңызды мәселелердің бірі. Қызылорда облысында бұл бағытта жүйелі жұмыстар жүргізіліп, Мемлекет басшысының жер ресурстарын тиімді пайдалану және елді мекендерді жайылымдық жермен қамтамасыз ету жөніндегі тапсырмаларын орындауға басымдық берілуде. Бүгінде өңірдегі 146 ауылдық округтің 97-сі жайылыммен толық қамтамасыз етілген. Бұл – ауылдардың шамамен үштен екісінде жайылым мәселесі шешімін тапқанын көрсетеді. Дегенмен қалған елді мекендер бойынша қажеттілік әлі де бар. Жалпы облыста өзіндік қосалқы шаруашылықтардағы 153,8 мың шартты мал басына 1 966,5 мың гектар жайылым қажет. Қазіргі таңда оның 1 534,9 мың гектары, яғни 78 пайызы қамтамасыз етілген. Бір қарағанда, бұл көрсеткіш айтарлықтай болғанымен, қажетті және қолда бар жайылым көлемінің арасында әлі де 431,6 мың гектар айырмашылық бар. Демек, жайылым мәселесін толық шешу үшін жер қорын қайта қарау, қолданыстағы алқаптарды тиімді пайдалану және ауыл маңындағы жерлерді халық игілігіне барынша жақындату бағытындағы жұмыстарды жалғастыру қажет. Ауыл үшін жайылымның маңызы ерекше. Мал ұстайтын тұрғын үшін жайылым – қосалқы шаруашылықтың негізгі тірегі. Төрт түліктің жем-шөбі мен жайылымына кететін шығын азайған сайын, үй шаруашылығының экономикалық мүмкіндігі де артады. Сондықтан ауыл маңындағы жайылымның жеткілікті болуы халықтың әл-ауқатына тікелей әсер етеді. Осы тұрғыдан алғанда, елді мекендердің жайылым қажеттілігін өтеу үшін қосымша жерлерді белгілеу – әлеуметтік маңызы жоғары шешім. Қазіргі таңда елді мекендер маңындағы 98,5 мың гектар жер 19 елді мекеннің жайылымдық қажеттілігіне белгіленген. Бұл ауыл тұрғындарының мал жаю мүмкіндігін кеңейтіп қана қоймай, жайылым тапшылығын кезең-кезеңімен төмендетуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар бұл шешім ауыл тұрғындары мен ірі жер пайдаланушылар арасындағы жер мәселесіне қатысты әлеуметтік шиеленістердің алдын алуға да ықпал етеді. Жайылымның ауылға жақын орналасуы мал ұстауды жеңілдетіп, тұрғындардың күнделікті тұрмысына қолайлы жағдай қалыптастырады. Алайда жер ресурстарын тиімді басқару тек жайылым мәселесімен шектелмейді. Оның екінші маңызды бағыты – пайдаланылмай жатқан ауыл шаруашылығы жерлерін мемлекет меншігіне қайтарып, қайтадан экономикалық айналымға енгізу. Себебі ауыл шаруашылығы мақсатындағы жердің ұзақ уақыт бойы пайдаланылмауы – бір жағынан экономикалық мүмкіндікке тосқауыл болса, екінші жағынан жердің әлеуетін төмендететін фактор. Осыған байланысты облыста пайдаланылмай жатқан немесе заң талаптарын бұза отырып пайдаланылған алқаптарды анықтап, мемлекетке қайтару жұмыстары жүргізілуде. Биыл облыс бойынша 30 мың гектар пайдаланылмай жатқан немесе заң талаптарын бұза отырып пайдаланылған жерді қайтару жоспарланған болатын. Алайда бұл меже мерзімінен бұрын әрі артығымен орындалып, мемлекет меншігіне 35,9 мың гектар жер қайтарылды. Жоспардың 119,7 пайызға орындалуы жер қатынастары саласындағы бақылау жұмыстарының күшейгенін көрсетеді. Дегенмен жерді қайтару – жұмыстың бір бөлігі ғана. Негізгі мәселе – мемлекет меншігіне өткен алқаптардың кейінгі тағдырында. Егер қайтарылған жер қайтадан бос жатса, одан күтілетін экономикалық нәтиже болмайды. Сондықтан жерді мемлекетке қайтарумен қатар, оны нақты ауыл шаруашылығы өндірісіне енгізу маңызды. Осы бағытта облыста бұған дейін атқарылған жұмыстар да назар аударуға тұрарлық. 2022-2025 жылдары мемлекетке қайтарылған 504,6 мың гектар жердің барлығы ауыл шаруашылығы айналымына енгізілген. Бұл көрсеткіш жерді қайтару процесінің тек әкімшілік шара ретінде қалып қоймай, нақты экономикалық нәтижеге бағытталғанын көрсетеді. Яғни бұрын пайдаланылмаған немесе заң талаптарына сәйкес игерілмеген алқаптар қайтадан өндірістің бір бөлігіне айналып отыр. Биыл ауыл шаруашылығы айналымына қосымша 70 мың гектар жер енгізу жоспарланған. Қазіргі таңда оның 8,7 мың гектары игеріліп, айналымға алынды. Бұл жоспардың орындалу қарқынына алдағы кезеңде ерекше назар аударуды талап етеді. Себебі жерді айналымға енгізу дегеніміз – оны жай ғана құжат жүзінде тіркеу емес, нақты егістікке, жайылымға немесе басқа да ауыл шаруашылығы өндірісіне пайдалану. Осы жерде жер ресурстарын басқару мен ауыл шаруашылығын дамыту мәселелері өзара тығыз байланысады. Жер ауыл шаруашылығының негізгі өндірістік ресурсы болғандықтан, оның тиімді пайдаланылуы өнім көлеміне, шаруа қожалықтарының табысына және ауылдық жерлердегі экономикалық белсенділікке тікелей әсер етеді. Пайдаланылмай жатқан жерлердің қайта айналымға қосылуы жаңа шаруашылықтардың құрылуына, өндіріс көлемінің артуына, жұмыс орындарының ашылуына және ауылдық жерлердің экономикалық әлеуетінің көтерілуіне мүмкіндік береді. Сонымен бірге қайтарылған жерлерді тиімді орналастыру кезінде жердің нақты сапасы мен орналасу ерекшелігін ескеру маңызды. Мысалы, бір алқап егіншілікке қолайлы болса, екіншісі жайылым ретінде тиімді болуы мүмкін. Сондықтан жерді айналымға енгізу кезінде оның табиғи ерекшелігіне, су ресурстарының қолжетімділігіне, инфрақұрылымға жақындығына және шаруашылықтардың нақты қажеттілігіне қарай шешім қабылдау – экономикалық тиімділіктің негізгі шарты. Қызылорда облысы үшін бұл мәселенің өзіндік ерекшелігі бар. Өңірдің климаттық жағдайы мен су ресурстарына тәуелділігі ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерлерді игеруде қосымша талаптар қояды. Сондықтан кез келген жерді айналымға енгізу оның орналасқан аумағындағы су, топырақ және жайылымдық мүмкіндіктерімен қатар қарастырылуы тиіс. Әсіресе суармалы егіншілік дамыған Сыр өңірінде жер мен су мәселесін бір-бірінен бөлек қарау мүмкін емес. Егістікке пайдаланылатын жер үшін су жеткіліктілігі маңызды болса, мал шаруашылығы үшін жайылымның сапасы мен қолжетімділігі шешуші рөл атқарады. Осы тұрғыдан алғанда, облыста жер ресурстарын тиімді басқарудың бірнеше бағыты қатар жүргізіліп отырғаны байқалады. Біріншісі – ауыл тұрғындарын жайылыммен қамтамасыз ету. Екіншісі – заң талаптарын бұза отырып немесе мүлдем пайдаланылмай жатқан жерлерді анықтап, мемлекетке қайтару. Үшіншісі – қайтарылған алқаптарды қайтадан ауыл шаруашылығы айналымына енгізу. Төртіншісі – ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерлердің нақты әрі тиімді пайдаланылуына бақылауды күшейту. Бұл шаралардың барлығы бір мақсатқа, яғни жерді экономикалық және әлеуметтік тұрғыдан тиімді пайдалануға бағытталған. Жайылым мәселесін шешудің де ұзақ мерзімді тәсілдерін қарастырған жөн. Мал басының өсуі жағдайында жайылымға деген қажеттілік те арта береді. Сондықтан бүгінгі тапшылықты жоюмен қатар, болашақтағы қажеттілікті де алдын ала есептеу маңызды. Жайылымдардың шамадан тыс пайдаланылуы жердің тозуына әкелуі мүмкін. Осыған байланысты жайылымдарды маусымдық және кезектесіп пайдалану, суаттар мен мал айдайтын жолдарды қамтамасыз ету, деградацияға ұшыраған алқаптарды қалпына келтіру секілді мәселелер де күн тәртібінде болуы тиіс. Яғни жайылым көлемі жеткілікті болғанымен, оның сапасы мен қолжетімділігі де назардан тыс қалмауы қажет. Сонымен қатар жер мәселесінде ашықтықтың маңызы зор. Қайтарылған жерлердің қай аумақта орналасқаны, қандай мақсатта пайдаланылатыны және кімдерге берілетіні туралы ақпараттың қолжетімді болуы тұрғындардың мемлекеттік жер саясатына деген сенімін арттырады. Әсіресе ауыл тұрғындары үшін жер мәселесі әлеуметтік тұрғыдан сезімтал болғандықтан, шешім қабылдау процесінде халықтың қажеттілігі мен жергілікті жағдайды ескеру маңызды. Жалпы алғанда, Қызылорда облысындағы жер ресурстарын басқару бағытындағы көрсеткіштер оң динамиканы аңғартады. 2026 жылға жоспарланған 30 мың гектардың орнына 35,9 мың гектар жердің мемлекет меншігіне қайтарылуы – бақылау шараларының нәтижелі жүргізіліп отырғанының белгісі. Бұған дейінгі төрт жылда қайтарылған 504,6 мың гектар жердің толықтай ауыл шаруашылығы айналымына енгізілуі одан да маңызды нәтиже. Себебі бұл жердің қағаз жүзінде ғана емес, нақты экономикалық айналымға қосылғанын білдіреді. Ал ауыл тұрғындарының жайылым қажеттілігінің 78 пайызға қамтамасыз етілуі мәселенің басым бөлігі шешілгенімен, алда әлі де атқарылатын жұмыс бар екенін көрсетеді. Ендігі міндет – жайылыммен толық қамтамасыз етілмеген ауылдық округтердегі мәселені кезең-кезеңімен шешіп, ауыл маңындағы жерлердің халық игілігіне тиімді пайдаланылуын қамтамасыз ету. Биыл жоспарланған 70 мың гектар жерді ауыл шаруашылығы айналымына енгізу де осы жұмыстың маңызды көрсеткіштерінің бірі болмақ. Қорыта айтқанда, жерді мемлекетке қайтару – мақсат емес, тиімді пайдалануға бастайтын құрал. Нақты нәтиже жердің ауыл шаруашылығы өндірісіне қосылып, өнім өндіруге, мал шаруашылығын дамытуға, халықтың табысын арттыруға қызмет еткен кезде ғана көрінеді. Сондықтан Қызылорда облысында қолға алынған жер ресурстарын тиімді басқару жұмыстарының түпкі мәні – бос жатқан алқаптарды азайтып, ауыл тұрғындарының жерге деген қажеттілігін өтеу және жерді ел экономикасының игілігіне айналдыру. Жер – ұрпақтан ұрпаққа қалатын ортақ байлық. Оны ұқыпты әрі әділ пайдалану – бүгінгі міндет қана емес, келешек алдындағы жауапкершілік.

БӨЛІСУ